Wtorek, 18 drudnia 2018 r. | imieniny: Gracjana, Bogusława

MARTYŃSKI Jan ADEODAT (1833 - 1895) PDF Drukuj Email
MARTYŃSKI Jan ADEODAT (1833 - 1895).
Rzeźbiarz i kamieniarz, niezwykle płodny autor kilkudziesięciu dzieł rzeźby kamiennej rozmieszczonych na ziemi brzeskiej, tarnowskiej i bocheńskiej, bezsprzecznie najbardziej wyróżniający się w XIX wiecznej plastyce regionu twórca.

Jeżeli tak zazwyczaj bywa, iż upływający czas zmniejsza wagę dzieł kultury duchowej dokonując wśród nich nieubłaganej selekcji, tak że tylko nieliczne cieszą się uznaniem potomnych, to w przypadku dzieł kultury materialnej mamy z reguły proces odwrotny i tym które ocalały, opierając się mało sprzyjającym czasom, ludziom lub okolicznościom patyna czasu przydaje wartości. Przykładem tego rodzaju mogą być przydrożne kapliczki, jakże często spotykane w Borzęcinie i okolicy. Specjaliści przypisują szczególnie dużą wartość artystyczną dziełom Adeodata Martyńskiego, który jest najbardziej znanym spośród trójpokoleniowej rodziny rzeźbiarzy Martyńskich.


ADEODAT Jan Martyński urodził się w 1833 roku w Rabcy na Orawie (dzisiejsza Słowacja) a nie w Borzęcinie jak podano w V tomie Słownika Artystów Polskich PAN. Jego ojcem był Jan Martyński, który jako rzeźbiarz (w dokumentach parafialnych w Borzęcinie przy jego nazwisku stale figuruje określenie zawodu „sculptor”) został ukształtowany w kręgu rzeźby orawskiej, której stolicą był Oravsky Biely Potok odległy od Rabcy o około 25 kilometrów.

Artystycznie uzdolniony Adeodat już jako młody chłopiec współpracował z ojcem i jego wkład w procesie twórczym musiał być niebagatelny, skoro figurę koronacji Matki Boskiej z 1845 roku w Uściu Solnym ojciec podpisał: „Robił Jan Martyński z synem Adeodatem”. Adeodat miał wówczas dopiero 12 lat.

Adeodatus jest autorem kilkudziesięciu dzieł rzeźby kamiennej rozmieszczonych na ziemi brzeskiej, tarnowskiej i bocheńskiej, jakkolwiek fakt że wspólnie z Jakubem Krakowskim w 1861 roku odkuli na nowo według rysunków Szczęsnego Morawskiego zachodni szczyt kościoła Klarysek w Starym Sączu świadczy, że był znany i w tamtych okolicach.

Opisując w Schematyzmie Diecezji Tarnowskiej z 1985 roku „Kapliczki, figury i krzyże przydrożne” autor tak scharakteryzował twórczość Adeodata Martyńskiego: „Niewątpliwie do czołowych twórców figur na Powiślu należał Adeodatus Jan Martyński z Borzęcina, działający w drugiej połowie XIX wieku . Ten biegły i ambitny rzemieślnik zdecydowanie wyróżniał się z całej plejady współczesnych mu kamieniarzy śmiałymi i poprawnymi kompozycjami, w których pobrzmiewały jeszcze echa baroku. Specjalizował się w odkuwaniu całych grup rzeźbiarskich, bądź w dużych reliefach figuralnych kreowanych z rozmachem. Martyński posiadał świadomość swych umiejętności, stąd sygnując niektóre swe dzieła nazwiskiem, nie omieszkał zamieścić dodatku „artista”. Zapewne swą sztuką a po części i manierą zapłodnił kolejnych kamieniarzy, działających w okolicy.”

Adeodat w 1852 roku ożenił się w Borzęcinie z Marią Białek i zapewne wtedy rozpoczął samodzielną działalność jako rzeźbiarz. Początkowo zamieszkiwał tam, gdzie była praca, a w wyniku badań terenowych prowadzonych przez Instytut Sztuki PAN w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych XX wieku w trakcie wywiadów z wnukami Adeodata ustalono, że zamieszkiwał on między innymi w Brzesku i Łękach.


Jerzy Wyczesany, autor hasła Martyński Adeodatus Jan w „Słowniku artystów polskich” pisze: „Figury przydrożne Martyńskiego odpowiadały ściśle zamówieniom fundatorów, w związku z czym rzadko prezentowały tematyczną i kompozycyjną jedność. Wyjątek stanowią figury z Borzęcina i Wojnicza wieńczącą grupą Wniebowzięcia Matki Boskiej. Rzeźby Martyńskiego nie pozbawione czasami pewnej naiwności, wykazują sprawność warsztatową, dobre wyczucie bryły i wymogów kompozycji.” A Ewa Śnieżyńska-Stolot w artykule „Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina” zamieszczonym w kwartalniku Polska Sztuka Ludowa nr 3 z 1968 roku pisze: „Dwie następne z sygnowanych figur w Borzęcinie przed domem Martyńskich i w Wojniczu (obok kościoła św. Leonarda przypis JM) pochodzą z lat 1883 i 1889, a powstały pod koniec życia twórcy. Jest to dwukrotnie powtórzona ta sama figura o dwukondygnacjowym trzonie ustawionym na cokole zwieńczonym grupą Wniebowzięcia Matki Boskiej. W dolnej kondygnacji na trzech bokach wyrzeźbiono dwunastu apostołów. Figura przed domem Martyńskich ma dodatkowo na tylnej ścianie płaskorzeźbę przedstawiającą przypuszczalnie św. Adeodata jako młodzieńca w stroju rzymskim, z palmą męczeńska w ręce, stojącego na ruinach pogańskiej świątyni. Druga kondygnacja figury ma formę ciężkiej kolumny o szerokim kapitelu, pokrytej płaskorzeźbą wyobrażającą chmury. W wypadku figury z Borzęcina ten fragment trzonu został później (w 1933 r. przypis JM) wymieniony, przypuszczalnie w czasie przeprowadzonej restauracji.” Otóż śmiem twierdzić, że takich figur jest nie dwie, a trzy i trzecia figura znajduje się w Łękach, wymienionych wyżej jako jedna z miejscowości, w których zamieszkiwał Adeodat Martyński. I ta trzecia figura jest dzisiaj w najgorszym stanie. Konserwacja figury w Wojniczu została wykonana staraniem Towarzystwa Ziemi Wojnickiej, ostatnia konserwacja figury w Borzęcinie została wykonana w 2000 roku staraniem rodziny Martyńskich, ich krewnych oraz przyjaciół, natomiast figura w Łękach – o ile nie podejmie się natychmiast prac zabezpieczających – podzieli los innych, po których już nie ma nawet śladu.


Pytanie kiedy Martyńscy na stałe zamieszkali w Borzęcinie jest jeszcze otwarte. Na pewno nie później niż w 1858 roku , bo z dokumentów parafialnych wiadomo, że syn Adeodata - Jan urodził się w Borzęcinie 28 stycznia 1858 roku w domu posiadającym numer 316 (obecnie 459). Z kolei z dokumentu będącego w posiadaniu rodziny Martyńskich wiadomo, iż nieruchomość oznaczona tym numerem została w 1845 roku przekazana w drodze zapisu przedślubnego na rzecz Macieja Zaleśnego przez rodziców panny młodej i przez jakiś czas zapewne pozostawała w ich użytkowaniu.

Podobnie otwarta jest kwestia datowania figury Wniebowzięcia Matki Boskiej w Borzęcinie, ponieważ przytaczana przez wszystkie źródła data 1883 jest datą odtworzoną w trakcie pierwszej powojennej konserwacji wykonywanej w 1962 roku z częściowo zatartego napisu, w którym w sposób pewny dało się odczytać pierwsze dwie i ostatnią cyfrę (18 3). Zarówno daleko posunięty proces destrukcji trzonu figury, tak że wymagała remontu już w 1933 roku, jak i względy pragmatyczne – figura w miejscu zamieszkania rzeźbiarza oprócz funkcji sakralnej zapewne była również jego wizytówką reklamową, przemawiają za tym, iż sugestia wyrażona przez Ks. Kazimierza Martyńskiego (publikacja „Martyńscy – snycerze z Borzęcina”), co do wcześniejszego powstania tej figury wydaje się być uzasadniona, jakkolwiek bardziej niż sugerowaną przez niego datę 1853 należy brać pod uwagę datę o dziesięć lat późniejszą czyli 1863 rok, a figurę w Borzęcinie czyni najstarszą z trzech podobnych figur Wniebowzięcia Matki Boskiej.

Adeodat Jan Martyński zmarł w 1895 roku w wieku 62 lat i został pogrzebany na cmentarzu w Borzęcinie. Jego syn Jan, który za życia ojca pomagał mu w pracy rzeźbiarza, po śmierci ojca definitywnie porzucił dłuto i poświęcił się pracy na roli, od przypadku do przypadku zajmując się odnawianiem zniszczonej polichromii na istniejących figurach.


Źródła:


1. Ewa Stolot- Śnieżyńska, Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina, Polska Sztuka Ludowa Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN rok.1968 zeszyt nr 3

2. Tadeusz Chrzanowski, Marian Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982

3. Roman Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna w Polsce, Ossolineum Wydawnictwo PAN, Wrocław 1989

4. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, Tom V, Wydawnictwo Krąg, Warszawa 1993

5. Ks. Kazimierz Martyński, Martyńscy – snycerze z Borzęcina, Nakład własny, Kraków 2002


opracował Józef Martyński

Share/Save/Bookmark
 
© 2011 Oficjalny Portal Gminy Borzęcin
designed by Mariusz Zawistowicz, Coded by Rafał Bakalarz

Zgodnie z Art.173 ust.4, pkt.3 informujemy, iż w celu optymalizacji treści dostępnych w naszym portalu, dostosowania ich do indywidualnych potrzeb każdego użytkownika, jak również dla celów statystycznych korzystamy z informacji zapisanych za pomocą plików cookies na urządzeniach końcowych użytkowników. Pliki cookies użytkownik może kontrolować za pomocą ustawień swojej przeglądarki internetowej. Dalsze korzystanie z naszych serwisów internetowych, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje politykę stosowania plików cookies.
polityka cookies.

Akceptuje cookies na tej stronie.

EU Cookie Directive Module Information